常微分方程专题二

定理1.2 若存在一函数 \(\varphi(x,y)\in C^1\) 使得 \(\operatorname{div} X=f(\varphi(x,y))X(\varphi(x,y))\),则

\[\mu(\varphi(x, y))=\operatorname{e}^{-\int f(\varphi(x, y)) \mathrm{d} \varphi(x, y)} \]

是方程(1)的积分因子.

证明:

\[\begin{align*} X\mu(\varphi(x,y))=&Q \frac{\partial(\mu(\varphi))}{\partial x}-P \frac{\partial(\mu(\varphi))}{\partial y}\\ =&\mu'(\varphi)Q\frac{\partial \varphi}{\partial x}-P\frac{\partial \varphi}{\partial y}\\ =&-f(\varphi)e^{-\int f(\varphi(x,y)){\rm d}\varphi(x,y)}X(\varphi)\\ =&-f(\varphi)e^{-\int f(\varphi(x,y)){\rm d}\varphi(x,y)}\frac{\operatorname{div} X}{f(\varphi)}\\ =&-\mu(\varphi(x,y))\operatorname{div} X \end{align*} \]


这个定理很重要, 由它可以导出许多有用的结论.

推论 1.1
对于函数 \(\varphi ( x , y ) = x ^ { n } + y ^ { m }\) , 若

\[\frac {\operatorname {div} X}{n Q x ^ {n - 1} - m P y ^ {m - 1}} = f \left(x ^ {n} + y ^ {m}\right) \]

则有积分因子

\[\mu (x, y) = \mathrm{e} ^ {- \int f (x ^ {n} + y ^ {m}) \mathrm {d} (x ^ {n} + y ^ {m})} \]

推论 1.2
对于函数 \(\varphi ( x , y ) = x y\) , 若

\[\frac {\operatorname {div} X}{y Q - x P} = f (x y) \]

则有积分因子

\[\mu (x, y) = \mathrm {e} ^ {- \int f (x y) \mathrm {d} (x y)} \]

推论 1.3
对于函数 \(\varphi ( x , y ) = \mathbf { e } ^ { \int f ( x ) \mathrm { d } x + g ( y ) \mathrm { d } y }\) , 若

\[\frac {\operatorname {div} X}{X (\varphi (x , y))} = \frac {- 1}{\varphi (x , y)} \]

则有积分因子

\[\mu (x, y) = \mathrm {e} ^ {\int f (x) \mathrm {d} x + g (y) \mathrm {d} y} \]

例 1.5 求微分方程 \(( x ^ { 2 } y + y ^ { 2 } ) \mathrm { d } x - x ^ { 3 } \mathrm { d } y = 0\) 的积分因子.

解:已知

\[X=-x^{3} \frac{\partial}{\partial x}-\left(x^{2} y+y^{2}\right) \frac{\partial}{\partial y} \]

\[\operatorname{div} X=-4x^2-2y \]

\(\varphi(x,y)=xy\) 可以得到

\[\frac{\operatorname{div} X}{X\varphi}=\frac{2}{\varphi} \]

于是

\[\mu(x, y)=\mathrm{e}^{-\int \frac{2}{\varphi} {\rm d} \varphi}=\mathrm{e}^{-2 \ln |\varphi|}=\frac{1}{x^{2} y^{2}} \]


例 1.6\(( x + y ) \mathrm { d } x - ( x - y ) \mathrm { d } y = 0\) 的积分因子.

解:已知

\[X = (y - x) \frac {\partial}{\partial x} - (x + y) \frac {\partial}{\partial y} \quad \operatorname {div} X = - 2 \]

\(\varphi ( x , y ) = x ^ { 2 } + y ^ { 2 }\) , 可以得到

\[\frac {\operatorname {div} X}{X \varphi} = \frac {1}{\varphi} \]

于是

\[\mu (x, y) = \mathrm {e} ^ {- \int \frac {1}{\varphi} \mathrm {d} \varphi} = \frac {1}{x ^ {2} + y ^ {2}} \]


例1.7 \(x ( 4 y \mathrm { d } x + 2 x \mathrm { d } y ) + y ^ { 3 } ( 3 y \mathrm { d } x + 5 x \mathrm { d } y ) = 0\)

解:原式化为

\[(4 x y + 3 y ^ {4}) \mathrm {d} x + (2 x ^ {2} + 5 x y ^ {3}) \mathrm {d} y = 0 \]

已知

\[X = \left(2 x ^ {2} + 5 x y ^ {3}\right) \frac {\partial}{\partial x} - \left(4 x y + 3 y ^ {4}\right) \frac {\partial}{\partial y} \quad \operatorname {d i v} X = - 7 y ^ {3} \]

\(\varphi ( x , y ) = x ^ { a } y ^ { b }\) , 可以得到

\[\frac {\operatorname {div} X}{X \varphi} = \frac {- 7 y ^ {3}}{- x ^ {a} y ^ {b} \left[ (4 b - 2 a) x + (3 b - 5 a) y ^ {3} \right]} \]

\(4 b - 2 a = 0 , 3 b - 5 a = - 7 ,\) , 则 \(a = 2 , b = 1\) .

\[\frac {\operatorname {div} X}{X \varphi} = - \frac {1}{\varphi} \]

于是

\[\mu (x, y) = \mathrm {e} ^ {- \int - \frac {1}{\varphi} \mathrm {d} \varphi} = x ^ {2} y \]

乘上积分因子, 原方程变为

\[(4 x ^ {3} y ^ {2} + 3 x ^ {2} y ^ {5}) \mathrm {d} x + (2 x ^ {4} y + 5 x ^ {3} y ^ {4}) \mathrm {d} y = 0 \]

\[\mathrm {d} \left(x ^ {3} y ^ {5}\right) + \mathrm {d} \left(x ^ {4} y ^ {2}\right) = 0 \]

\[x ^ {3} y ^ {5} + x ^ {4} y ^ {2} = C \]


例 1.8 \(\left( x + y ^ { 3 } \right) \mathrm { d } x + \left( x ^ { 3 } + y \right) \mathrm { d } y = 0\)

解:注意到

\[\frac {\operatorname {div} X}{X \varphi} = \frac {3 (y ^ {2} - x ^ {2})}{\frac {\partial \varphi}{\partial x} (x ^ {3} + y) - \frac {\partial \varphi}{\partial y} (x + y ^ {3})} \]

\(\varphi ( x , y ) = x ^ { a } + y ^ { a }\) , 可以得到

\[\frac {\operatorname {div} X}{X \varphi} = \frac {3 \left(y ^ {2} - x ^ {2}\right)}{a \left(x y ^ {a - 1} + y ^ {a + 2} - x ^ {a + 2} - x ^ {a - 1} y\right)} \]

显然取 \(a = 2\).积分因子为 \(( x ^ { 2 } + y ^ { 2 } ) ^ { - \frac { 3 } { 2 } }\) . 原方程变为

\[\frac{x+y^{3}}{\left(x^{2}+y^{2}\right)^{\frac{3}{2}}} {\rm d} x+\frac{x^{3}+y}{\left(x^{2}+y^{2}\right)^{\frac{3}{2}}} {\rm d} y=0 \]

\[-\frac{1}{\sqrt{x^{2}+y^{2}}}+y \sin \left(\arctan \frac{x}{y}\right)=C \]


定理 1.3 若存在一函数 \(\Omega ( x , y ) \in C ^ { 1 }\) , 使得 \({ \frac { \operatorname {div} ( \Omega ( x , y ) X ) } { \Omega ( x , y ) Q } } = H ( x ) .\) , 则

\[\mu (x, y) = \Omega (x, y) e ^ {- \int H (x) \mathrm{d}x} \]

是方程 (1) 的积分因子.
若存在一函数 \(\Omega ( x , y ) \in C ^ { 1 }\) , 使得 \(\frac { \mathrm {div} ( \Omega ( x , y ) X ) } { - \Omega ( x , y ) P } = R ( y ) ,\) , 则

\[\mu (x, y) = \Omega (x, y) e ^ {- \int R (y) \mathrm{d}y} \]

是方程 (1) 的积分因子.

证明: 见[胡彦霞. “一阶常微分方程积分因子解法 (原文有一些计算错误)”. In: 井冈山大学学报:自然科学版 40.6(2019), p. 5.]


例1.9 求解 Bernoulli 方程 \(\frac { \mathrm { d } y } { \mathrm{d} x } = p ( x ) y + q ( x ) y ^ { n } , n \neq 0 , 1\) 的积分因子.

解:已知

\[\begin{align*} X&=-\frac{\partial}{\partial x}-\left(p(x) y+q(x) y^n\right) \frac{\partial}{\partial y}\\ \operatorname{div} X&=-p(x)-n q(x) y^{n-1} \end{align*} \]

\(\Omega ( x , y ) = - y ^ { n }\) 可得

\[\frac {\operatorname {div} (\Omega x)}{\Omega Q} = (1 - n) p (x) \]

于是

\[\mu (x, y) = y ^ {- n} \mathrm {e} ^ {- \int (1 - n) p (x) \mathrm {d} x} \]

posted @ 2026-03-21 19:58  梧桐鹿  阅读(1)  评论(0)    收藏  举报